Giữa không khí trang trọng quen thuộc của lễ khai giảng đại học, sự xuất hiện của một nhà sáng lập công nghệ hàng đầu trên bục phát biểu mang đến trải nghiệm thú vị và khác biệt. Không giống những bài diễn thuyết xa vời về thành công, người cựu sinh viên Bách khoa trở về như một đàn anh đi trước, mang đến câu chuyện mộc mạc về khát vọng, những thất bại và đặc biệt là "sự lãng mạn" - điều tưởng chừng xa lạ với người làm kỹ thuật.
Năm 1996, Vương Quang Khải chính thức bước chân vào Đại học Bách khoa Hà Nội. Một năm sau đó, vào ngày 19/11/1997, Việt Nam mới chính thức kết nối và gia nhập mạng Internet toàn cầu.
Thời ấy, các sinh viên công nghệ thường chia nhau các giờ thực hành trong phòng máy của nhà trường. Máy tính cá nhân là tài sản vừa khan hiếm vừa đắt đỏ tương đương căn nhà, nằm ngoài tầm với của đa số kỹ sư trẻ. Những phần mềm mà người Việt dùng khi ấy đều được viết ra ở đâu đó ngoài biên giới. Một sản phẩm công nghệ do chính kỹ sư Việt Nam thiết kế và vận hành có thể phục vụ hàng chục triệu đồng bào dường như là chuyện chưa ai nghĩ đến.
 |
Trong điều kiện thiếu thốn đó, sự lãng mạn thuần khiết của tuổi trẻ đã nhen nhóm giấc mơ về ngày nào đó, dòng code của mình có thể thay đổi cuộc sống xung quanh.
Ba mươi năm sau, người sinh viên năm nào quay lại Đại học Bách khoa Hà Nội, bối cảnh đã hoàn toàn khác.
Hơn 81,3 triệu người Việt đang giao tiếp, làm việc, học tập và thực hiện các tiện ích đời sống khác trên Zalo. Đây là nền tảng được xây dựng bởi chính các kỹ sư Việt Nam dưới sự dẫn dắt nhà sáng lập Vương Quang Khải. Đó là sản phẩm cạnh tranh sòng phẳng với các tập đoàn công nghệ toàn cầu và vững vàng trong Top 10 ứng dụng OTT hàng đầu thế giới.
  |
Vương Quang Khải được đào tạo bài bản về ngành Công nghệ thông tin tại Đại học Bách khoa Hà Nội, từng đoạt nhiều giải thưởng lập trình trước khi nhận học bổng VEF để hoàn thành Thạc sĩ Khoa học Máy tính tại Đại học Columbia (New York, Mỹ). Ông từng nghĩ mình sẽ gắn bó cả đời với công việc kỹ sư viết code thuần túy. Thậm chí hiện nay, dù bận rộn và hay nói vui "các kỹ sư Zalo không yên tâm về chất lượng code của tôi", ông vẫn giữ thói quen lập trình mỗi khi rảnh rỗi.
Đứng trước 10.000 tân sinh viên, người kỹ sư đàn anh không nói về kiến thức hay kỹ năng. Ông tin sinh viên Bách khoa Hà Nội có đủ năng lực để tự học và cập nhật công nghệ mới. Điều ông nhấn mạnh là câu chuyện rộng hơn về giá trị của công nghệ.
Theo ông Khải, giá trị thực sự của công nghệ không đến từ thuật toán, mà từ ảnh hưởng của nó đến cuộc sống con người. Niềm tự hào lớn nhất của người kỹ sư không phải là viết được những hệ thống phần mềm đồ sộ, mà là tạo ra sản phẩm có ích và thấy bố mẹ, người thân của mình sử dụng hàng ngày.
 |
Ông nhắc nhở các bạn trẻ tránh sai lầm phổ biến của dân kỹ thuật: Mang công nghệ đi tìm bài toán để áp dụng. Thay vào đó, hãy làm điều ngược lại là quan sát cuộc sống hàng ngày của những người xung quanh, tìm ra điểm nghẽn và giúp mọi người hoàn thành công việc một cách đơn giản, nhẹ nhàng hơn.
Cách tiếp cận này của nhà sáng lập Zalo càng có ý nghĩa trong bối cảnh khoa học công nghệ phát triển vượt bậc. Với trí tuệ nhân tạo đồng hành, các bài toán kỹ thuật có thể nhanh chóng được giải quyết. Viết code, kỹ năng cốt lõi trên giảng đường đại học cũng không còn là độc quyền của con người.
Song, theo ông Khải, điều đó không khiến vai trò của người kỹ sư trở nên mờ nhạt. Ngược lại, khi máy móc có thể làm được nhiều hơn về thực thi, yêu cầu khó hơn lại nằm ở chỗ lựa chọn và ra quyết định. Với vô số công nghệ và công cụ có sẵn, đâu là vấn đề đáng để giải quyết? Sản phẩm tạo ra giá trị gì cho con người?
“Không chỉ trở thành kỹ sư giỏi, mà dùng năng lực của mình để tạo ra những sản phẩm thực sự có ích cho cuộc sống. Đó là điều tôi khát vọng”, ông Khải chia sẻ.
     |
Đích đến cuối cùng của những người làm kỹ thuật không phải là khiến sản phẩm có nhiều thứ hơn hay kỹ thuật phức tạp hơn, mà làm cho nó có ích hơn.
Những bài học ấy không đến từ sách vở. Mà đến từ chính sản phẩm từng được xây dựng, trong đó có Zing Me. Năm 2009, mạng xã hội Zing Me ra mắt và từng vươn lên mốc gần 10 triệu người dùng. Tuy nhiên, trước làn sóng chuyển dịch mạnh mẽ của thị trường và sức ép từ các nền tảng toàn cầu sở hữu số lượng kỹ sư gấp trăm và ngân sách gấp hàng nghìn lần, đội ngũ đã phải đưa ra quyết định khó khăn: Dừng phát triển sản phẩm.
Tháng 8/2012, Zalo ra mắt với phiên bản thử nghiệm đầu tiên. Đó là quyết định không dễ dàng. Ngay nội bộ cũng có nhiều hoài nghi khi đội ngũ kỹ sư còn non trẻ, kinh nghiệm phát triển ứng dụng di động gần như bằng 0, trong khi khoảng cách với đối thủ quốc tế quá lớn.
Song, thay vì tạo được lợi thế, sản phẩm lại bộc lộ một hạn chế lớn. Đội ngũ khi ấy mang theo tư duy xây dựng những sản phẩm web từng thành công để phát triển một ứng dụng di động. Điều hiệu quả trên màn hình máy tính lại không còn phù hợp với trải nghiệm trên điện thoại. Ứng dụng liên tục phát sinh lỗi, quá trình phát triển gần như rơi vào ngõ cụt.
 |
Thay vì tiếp tục sửa chữa, các kỹ sư Việt Nam quyết định "đập đi xây lại". Bốn tháng sau đó, Zalo ra mắt phiên bản chính thức được xây dựng theo định hướng mobile-first, nơi mọi trải nghiệm được thiết kế dựa trên giá trị cốt lõi mà Zalo luôn theo đuổi: Đơn giản, tin cậy, riêng tư.
Không đối đầu trực diện với các đối thủ ngoại, Zalo chỉ tập trung giải quyết bài toán duy nhất: Xây dựng ứng dụng thật đơn giản để ai cũng có thể dùng. Lựa chọn ấy xuất phát từ chính thực tế của thị trường Việt Nam, khi smartphone ngày càng phổ biến nhưng phần lớn người dùng vẫn sử dụng thiết bị cấu hình phổ thông và chất lượng 3G chưa thực sự ổn định. Zalo tập trung tối ưu tốc độ, sự ổn định và khả năng hoạt động mượt mà ngay cả khi điều kiện hạ tầng mạng không thuận lợi, đồng thời bảo đảm tính riêng tư cho các mối quan hệ thân thiết.
Những điều đó đã dần khẳng định lợi thế khác biệt.
 |
Câu chuyện thất bại của Zing Me đến thành công của Zalo cho thấy làm công nghệ không nhất thiết phải bắt đầu từ việc tìm kiếm một công nghệ mới. Nó bắt đầu từ việc quan sát kỹ hơn một vấn đề rất quen thuộc và dùng công nghệ để giải quyết một cách triệt để nhất.
Vì thế, sự đơn giản cũng là lựa chọn quan trọng. Không phải tính năng nào có thể làm được cũng cần phải làm, không phải công nghệ nào mới cũng nhất thiết phải xuất hiện trong sản phẩm.
Trong gần 14 năm của Zalo và hành trình 19 năm phát triển hệ sinh thái số với các sản phẩm Zing, Zalo, Kiki, thế giới liên tục chuyển mình qua nhiều làn sóng công nghệ từ web, mobile đến AI. Song, bài toán trung tâm vẫn là tạo ra những giá trị hữu ích cho người dùng, xoay quanh sứ mệnh cốt lõi “Phát triển Internet để thay đổi cuộc sống người Việt Nam”.
 |
Từ việc nhắn tin, gọi điện liên lạc mỗi ngày đến các ứng dụng hỗ trợ cộng đồng trong tình huống khẩn cấp, hỗ trợ người cao tuổi, người khiếm thị hay sản phẩm AI được phát triển chuyên biệt cho tiếng Việt, công nghệ được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với đời sống.
 |
Kể lại giai đoạn bế tắc nhất sau khi Zing Me thất bại, ông Khải xúc động nhắc về khoảnh khắc bước chân vào Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở đầu đường Tràng Tiền. Nhìn lại dòng chảy lịch sử, ông nhận ra một điều quan trọng: Người Việt Nam nhiều lần phải giải những bài toán khó và trong điều kiện nguồn lực hạn chế, cha ông ta luôn tìm ra cách làm riêng để giải quyết bài toán tưởng chừng không thể.
Ông dẫn chứng, giáo sư Trần Đại Nghĩa, hiệu trưởng đầu tiên của Đại học Bách khoa Hà Nội, từng đặt nền móng cho ngành quân giới Việt Nam từ con số không. Những kỹ sư tiền bối ngày ấy không có nhiều điều kiện vật chất, hành trang lớn nhất của họ chỉ là niềm tin rằng mình làm được và sự kiên trì để đi đến cùng. Ông Khải gọi đó là sự lãng mạn.
"Lãng mạn không phải là tin rằng con đường phía trước sẽ dễ dàng. Lãng mạn là biết rằng con đường nhiều chông gai, biết rằng nhiều khả năng thất bại nhưng vẫn tin điều mình đang làm là đáng để thử. Chính sự lãng mạn đó đã tạo ra Zalo", ông chia sẻ.
Quay trở lại trường cũ nhân lễ khai giảng, nhìn những gương mặt trẻ tuổi đang ngồi trước mặt, ông Khải nhớ lại chính mình ngày đầu bước qua cổng trường học với sự hoang mang, không biết mình sẽ làm gì, tương lai như thế nào. Tất cả những gì ông biết là trở thành một kỹ sư và khát vọng xây dựng những sản phẩm cho người Việt Nam sử dụng.
 |
Từ trải nghiệm của chính mình, ông nhắn nhủ rằng những làn sóng mới dù mang đến cảm giác bất định nhưng chính là chân trời rộng mở cho người trẻ tuổi. Trí tuệ nhân tạo, robotic, vệ tinh hay công nghệ sinh học… đang định hình lại thế giới. Rất nhiều bài toán đang chờ những người lãng mạn dấn thân, tạo ra giá trị cho xã hội và định hình tương lai cho chính mình.
Nhà sáng lập Zalo tin rằng, sau 30 năm nữa, sẽ có nhiều gương mặt trẻ quay trở lại Đại học Bách khoa vào dịp 100 năm thành lập trường với câu chuyện của chính họ.
Cũng giống như 30 năm trước, không ai và ngay cả chính ông cũng không thể tưởng tượng, chàng sinh viên Vương Quang Khải ngày nào sẽ trở về trường cũ cùng với hành trình phát triển sản phẩm phục vụ hơn 81,3 triệu người dùng - niềm tự hào của ngành công nghệ Việt Nam.
 |
"Chỉ cần giữ được khát vọng đủ lớn và sự lãng mạn đủ lâu, kỹ sư Việt Nam hoàn toàn có thể tạo nên những điều mà ngày hôm nay chúng ta chưa thể hình dung", ông Khải bày tỏ sự tin tưởng.
Độc giả xem nội dung đầy đủ của bài phát biểu tại đây
