Dòng iPhone 18 Pro có giá đắt hơn 100 USD so với thế hệ trước, khoảng 4 triệu nếu tính giá ở Việt Nam. Với một công ty có nhiều kinh nghiệm về chuỗi cung ứng như Apple, đây là dấu hiệu rõ nhất về tác động của tăng giá bộ nhớ, đặc biệt khi tình trạng sẽ chưa dừng lại.
Theo The Verge, chi phí sản xuất tăng vọt bắt nguồn từ khủng hoảng thiếu chip nhớ. Tình trạng này đảo ngược xu hướng giảm giá bộ nhớ suốt nhiều thập kỷ, yếu tố giúp thiết bị điện tử mạnh hơn nhưng không quá đắt đỏ.
Nhiều ý kiến cho rằng AI là nguyên nhân chủ yếu. Tuy nhiên, tình trạng thiếu hụt đã nhen nhóm từ trước khi ChatGPT bùng nổ. Trên thực tế, điều này đến từ nhiều yếu tố như thị trường, quá trình tái cấu trúc và một hệ thống không thể đáp ứng đủ nhu cầu.
Nghịch lý của thị trường bộ nhớ
Theo AlphaSense, các thuật ngữ "giá bộ nhớ" (memory prices) và "thiếu hụt bộ nhớ" (memory shortage) xuất hiện trong biên bản họp của 473 công ty quý trước. Giới phân tích cho rằng đây là tình trạng chung, và chưa thể lắng xuống trong tương lai gần.
"Chúng tôi cần tăng năng lực sản xuất tấm bán dẫn (wafer). Thách thức này hoàn toàn khác so với những gì ngành công nghiệp đối mặt trong nhiều năm qua, khi công nghệ luôn đáp ứng nhu cầu thị trường", Manish Bhatia, Chủ tịch kiêm Giám đốc Vận hành hãng sản xuất chip Micron, chia sẻ với The Verge.
Trong nhiều năm, các nhà sản xuất bộ nhớ tăng sản lượng bằng cách xếp chồng nhiều chip lên một tấm wafer. Tuy nhiên, giải pháp này không còn hiệu quả và tốn nhiều thời gian.
Từ khi nhu cầu đồ điện tử tăng vọt vào thời kỳ đại dịch năm 2021, đại diện Micron nhận định tiến bộ về công nghệ sẽ không đủ đáp ứng nhu cầu dài hạn. Thay vào đó, các hãng phải tăng năng lực sản xuất bằng cách xây thêm nhà máy.
Sau đó, thị trường chip nhớ sụp đổ khi người dùng thắt chặt chi tiêu, khiến các hãng dư thừa hàng tồn kho. Tình trạng thua lỗ buộc nhiều công ty hoãn kế hoạch mở rộng sản xuất. Đến khi thị trường dần phục hồi, làn sóng AI lại đẩy nhu cầu lên cao.
Thị trường chip nhớ phụ thuộc vào số ít công ty lớn. Theo Counterpoint Research, Samsung chiếm 39% thị phần bộ nhớ toàn cầu trong quý II, SK Hynix chiếm 26% và Micron nắm 25%.
 |
| Chip HBM của Samsung trên một tấm wafer. Ảnh: Bloomberg. |
Về cơ bản, bộ nhớ smartphone hay máy tính gồm 2 loại: DRAM (bộ nhớ truy cập ngẫu nhiên), lưu trữ tạm thời dữ liệu, và bộ nhớ flash NAND phục vụ lưu dữ liệu dài hạn.
Tại trung tâm dữ liệu AI, các bộ xử lý lại phụ thuộc một loại DRAM cụ thể, mang tên HBM (bộ nhớ băng thông cao). Loại RAM chuyên dụng này xếp chồng nhiều lớp chip để xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ.
"Không thể nói đơn giản rằng trung tâm dữ liệu đang tiêu thụ RAM. Loại RAM này khác biệt so với RAM thông thường", David Naranjo, Phó giám đốc tại Counterpoint, nhấn mạnh.
Quy trình sản xuất HBM tốn nhiều tài nguyên silicon. Theo ước tính, để tạo ra cùng một dung lượng, HBM cần số wafer gấp khoảng 3 lần so với DRAM thông thường.
Dù khó sản xuất, HBM mang đến lợi nhuận lớn hơn khi nhiều hãng công nghệ như Meta, Microsoft, AMD và Nvidia chi mạnh tay để có được nguồn cung HBM.
Theo The Verge, điều này khiến các hãng ưu tiên HBM. Thay vì dự đoán doanh số smartphone hay máy tính năm tới, họ chỉ cần chốt hợp đồng dài hạn từ những công ty giàu nhất thế giới.
Thế khó của hãng chip
AI cũng làm tăng nhu cầu với DRAM truyền thống khi các hãng điện thoại, máy tính muốn vận hành mô hình AI nhỏ ngay trên thiết bị. Điều này đòi hỏi bộ nhớ truyền thống sử dụng công nghệ tiên tiến với dung lượng lớn hơn.
"Khi AI lan rộng sang nhiều dịch vụ như tìm kiếm, lập trình và công việc, phạm vi nhu cầu mở rộng. Chúng ta đang chứng kiến sự dịch chuyển về cấu trúc, khi cả bộ nhớ AI và bộ nhớ truyền thống tăng trưởng cùng nhau”, Song Hyun-jong, Chủ tịch SK Hynix, cho biết.
Trong quý gần nhất, biên lợi nhuận hoạt động của SK Hynix đạt kỷ lục 76%, trong khi biên lợi nhuận gộp điều chỉnh của Micron chạm mốc 85%. Lợi nhuận mảng bán dẫn của Samsung tăng gấp 250 lần so với cùng kỳ năm ngoái.
Trả lời phỏng vấn, Naranjo thừa nhận chiến lược này sinh lời hơn. Theo Counterpoint, giá DRAM trên smartphone tăng khoảng 56% trong quý I và 83% trong quý II.
Tất nhiên, iPhone mới sẽ không tăng giá mạnh đến thế. Tuy nhiên, con số trên cho thấy chi phí sản xuất smartphone cao cấp thay đổi rất nhiều.
 |
| Lễ khởi công nhà máy mới của Micron tại New York ngày 16/1. Ảnh: New York Times. |
Để giải quyết tình trạng, giải pháp hiển nhiên là sản xuất thêm bộ nhớ. Tuy nhiên, cần nhiều năm để mở rộng năng lực sản xuất, kể cả khi tăng tốc hết mức.
Micron đang xây dựng tổ hợp sản xuất quy mô lớn ở New York. Dự án có diện tích phòng sạch 22,3 ha, toàn công trình rộng 140-185 ha, tương đương khoảng 350 sân bóng đá. Đây sẽ là khu sản xuất bán dẫn lớn nhất nước Mỹ từ trước đến nay.
Dù đổ bê tông sớm hơn dự kiến, quá trình này vẫn mất hơn 2 năm. Micron xin giấy phép sau khi được phê duyệt khoản tài trợ theo Đạo luật CHIPS từ tháng 3/2024. Công trình khởi công vào tháng 1 năm nay, và bắt đầu đổ bê tông nửa năm sau.
Quá trình xây dựng gồm 3 giai đoạn chính. Theo Bhatia, chuẩn bị mặt bằng thường mất 6-9 tháng, sau đó là 18 tháng xây kết cấu bê tông và mặt tiền. Sau đó, giai đoạn khó nhất là lắp đặt hệ thống cơ khí, điện, cấp thoát nước và ống dẫn.
Kể cả khi xây xong tòa nhà, công ty vẫn chưa thể sản xuất bộ nhớ. Micron dự kiến vận hành thử nghiệm hệ thống điện, nước, thông gió vào cuối năm 2028. Đến 2029, hãng mới vận chuyển thiết bị và sản xuất thử nghiệm, trước khi tăng sản lượng vào 2030.
Đừng kỳ vọng bộ nhớ giảm giá
Kể cả khi đẩy nhanh quá trình mở rộng, Micron không thể cam kết khi nào nguồn cung mới ổn định, khi tốc độ tăng nhu cầu tương đương năng lực mở rộng sản lượng.
Counterpoint dự đoán trong viễn cảnh khả quan nhất, tình trạng có thể cải thiện vào cuối năm 2027 hoặc đầu 2028. Hãng phân tích IDC cũng ước tính mốc thời gian hết 2027 và đầu 2028.
Tại Hàn Quốc, Samsung và SK Hynix dự định đầu tư khoảng 588 tỷ USD cho 4 nhà máy mới. SK Hynix cũng đầu tư 600 nghìn tỷ won cho cụm công nghiệp bán dẫn Yongin. Dù đẩy nhanh tiến độ, công ty vẫn dự báo tình trạng thiếu hụt sẽ kéo dài tới năm 2030.
Thị trường Trung Quốc ghi nhận sự vươn lên của CXMT. Dù vậy, công nghệ của đơn vị này vẫn chưa bắt kịp nhóm 3 hãng dẫn đầu. Apple đang thử nghiệm chip CXMT, nhưng cần được chính phủ Mỹ phê duyệt trước khi ký hợp đồng thương mại.
Xu hướng này khiến các tập đoàn công nghệ lớn không còn khả năng tự bù đắp chi phí linh kiện. Một số giải pháp hiện gồm tăng giá, sản xuất ít thiết bị, giảm dung lượng bộ nhớ, hoặc tập trung phân khúc cao cấp để bù đắp chi phí tăng thêm.
Microsoft đã tăng giá máy chơi game Xbox thêm 100-150 USD. Một số dòng Surface Pro thậm chí tăng 500 USD so với mức khởi điểm ban đầu. Meta cũng cộng thêm 100 USD vào giá bán kính thực tế ảo Quest 3.
 |
| Tính năng thông báo ưu tiên tích hợp AI trên iPhone. Ảnh: The Verge. |
Apple cũng không thể thoát khỏi áp lực khi tăng giá Mac và iPad. Cả 2 mẫu iPhone 18 Pro cũng tăng giá đối với mọi phiên bản dung lượng.
Apple sở hữu vị thế tốt hơn nhờ lượng người dùng hiện có, hệ sinh thái tích hợp và khách hàng trung thành. Công ty giành thị phần bằng cách giữ giá ổn định trong khi nhiều đối thủ phải liên tục nâng giá.
Nhìn chung, giới chuyên gia nhận định khủng hoảng chip nhớ sẽ còn tiếp diễn. Tốc độ tăng giá có thể chậm lại, nhưng rất khó quay về mức cũ.
“Giá linh kiện sẽ không quay về mức của năm 2025, mà ổn định ở mặt bằng bình thường mới”, Popal cho biết. Bà nhấn mạnh mức giá mới này ít nhất sẽ cao gấp 3 lần trước đây.
Nửa thế kỷ thành - bại của Apple
Ngày nay, các đế chế công nghệ trỗi dậy và sụp đổ nhanh đến mức khó có thể tưởng tượng những cái tên nào có thể tồn tại đến nửa thế kỷ. Chỉ một số ít làm được điều này, trong đó có Apple.
Cuốn “Apple” của David Pogue đã làm sáng tỏ những đổi mới trong suốt chặng đường 50 năm phát triển của ông lớn công nghệ này.
